پدر و مادر و احترام آن ها.
پدر و مادر در اسلام مقامي والا دارند و هر دو بايد مورد تكريم قرار گيرند، ليكن نسبت به مادر تأكيد بيشتري شده است. نه فقط در اسلام بر احترام و خدمت به پدر و مادر تأکید شده است؛ بلکه اخلاق و حتیٰ فطرت نیز چنین اقتضا می¬کنند و بدون آن کانون خانواده تباه می¬¬گردد.
رسول اكرم (ص) فرمود: «إِذا كُنْتَ فِي صَلوٰةِ ٱلتَّطَوُّعِ، فَإِنْ دَعَاكَ وَالِدَكَ فَلاتَقْطَعْها وَ إنْ دَعَتْكَ وَالِدَتَكَ فَاقْطَعْها: اگر نماز نافله گزاري و پدرت تو را صدا زد، نماز را برهم نزن؛ ولی اگر مادرت تو را صدا زد، آن را بر هم بزن.» (مستدرك الوسائل 15/181)
منصور بن حازم گويد: به امام صادق (ع) عرض کردم: كدام كردار بهتر است؟ فرمود: نماز در وقت فضيلت و برّ والدين و جهاد در راه خدا. (بحار، ج 16، باب دوّم، ح 5)
امام ششم (ع) فرمود: روز قيامت يك پرده از پردههاى بهشت برداشته شود و بويش را دريابد هر كه جان دارد از پانصد سال مسافت جز يك دسته. گفتند: كه باشند؟ فرمود: عاق والدين. (بحار، ج 16، باب 2، ح 24)
امام صادق (ع) فرمود: «مَن نَظَرَ اِلیٰ اَبَوَیهِ نَظَرَ ماقِتٍ وَ هُما ظالِمانِ لَهُ، لَم یَقبَلُ اللهُ صَلاةً: هركه به نگاه تند به پدر ومادرش بنگرد با اين¬كه به او ستمكارند، خدا نمازش را قبول نكند. (بحار، ج 16، باب 2، ح 26)
و امام صادق (ع) فرمود: «مِنَ العُقوقِ اَن یَنظُرَ الرَّجُلُ اِلیٰ اَبَوَیهِ یَحُدُّ اِلَیهِمَا النَّظَرُ: از جمله عاق شدن این است¬که شخص به تندی به پدر و مادرش نگاه کند». (بحارالانوار 71/83)
و امام علی (ع) فرمود: «مَن اَحزَنَ والِدَیهِ فَقَد عَقَّهُما: هرکس پدر و مادرش را بیازارد، عاق آن¬ها شده است». (بحارالانوار 71/82)
و رسول اكرم (ص) فرمود: «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ اَقْدامِ ٱلاُمَّهاتِ: بهشت زير پاي مادران است.» (مستدرك الوسائل 15/180)
عبد الله بن جندب گفته: به امام كاظم (ع) نوشتم: می¬شود شخص نيّت کند بخشی از کارهای خیرش برای پدر و مادرش باشد. به من پاسخ نوشت: براى مرده خوب است و جایز؛ ولی براى زنده جز احسان و صله نیست. (بحار، ج 16، باب دوّم، ح 28)
راوی گويد: به امام كاظم (ع) گفتم: اشکال دارد مردى به فرزندش بگويد: پدر و مادرم قربانت؟ فرمود: اگر پدر و مادر زنده باشد ناسپاسى بدان¬ها است و اگر مرده¬اند اشکال ندارد. (بحار، ج 16، باب 2، ح 44)
«ابوولّاد حنّاط» گوید: از امام صادق (ع) از تفسیر آیه: «وَ بِالوالِدَینِ اِحساناً» پرسیدم، فرمود: «اَلاِحسانُ اَن تُحسَنَ صُحبَتَهُما وَ اَن لاتُکَلِّفهُما اَن یَسألاکَ شَیئاً مِمّا یَحتاجانِ اِلَیهِ وَ اَن کانا مُستَغنيَین: احسان نسبت به پدر و مادر این است که با آن¬ها خوش رفتار باشی و اگر نیازی به تو داشتند، بدون سختی آن را از تو بخواهند؛ هر چند بی¬نیاز باشند». (بحار 71/40)
امام صادق (ع) فرمود: یعقوب (ع) با دیدن یوسف از مرکب پیاده شد؛ ولی مقام و ریاست مانع شد که یوسف از مرکب پیاده شود. در این موقع جبرئیل نزد یوسف آمد و گفت: کف دستت را باز کن. چون باز کرد، ناگاه نوری از انگشتانش خارج شد. یوسف گفت: این چه نوری بود؟ جبرئیل گفت: نور پیامبری بود، هرگز از نسل تو پیامبری نخواهد بود. چون در مقابل پدرت پیاده نشدی. (علل الشّرایع، باب 47، ح 1 و 2)
مردی به پیامبر اکرم (ع) عرض کرد: مرا توصیه¬ای فرما. فرمود: برای خدا شریک مگیر، گرچه تو را به آتش بسوزانند؛ مگر این¬که قلبت به ایمان مطمئن باشد. پدر و مادرت را اطاعت کن و نیکی نما؛ چه در حال حیات یا در حال مرگ و اگر پدر و مادر دستور دادند، که از خانواده و ثروت خود جدا شو انجام ده که از ایمان است». (وسائل 15/206)
خدمت به پدر و مادر
یکی از وظایف فرزندان نسبت به پدر و مادر خدمت به پدر و مادر است. پدری که ریشه و مایه هستی ماست و با رنج و تلاش طاقت فرسایش ما را پرورش داده است و مادری که «دستم بگرفت و پا به پا برد، تا شیوه راه رفتن آموخت».
ابراهيم بن شعيب گويد: به امام ششم (ع) گفتم: پدرم بسيار پير شده و ما او را براى قضاى حاجت به دوش مي¬بريم، فرمود: اگر توانى خود اين كار را بكن و به دستت لقمهاش بده، كه فردا سپرت از دوزخ باشد. (بحار، ج 16، باب دوّم، ح 10)
امام باقر (ع) فرمود: کسی ازپیامبر (ص) پرسید: چه کسی سنگین¬ترین حق بر انسان دارد؟ فرمود: پدر و مادرش. (مشکواة الانوار، ص 158)
به پیری خدمت مادر پدر کن جوانی و جنون از سر به در کن
که پروردست مادر در کنارت پدر بُد سال¬ها تیماردارت
بجو دلشان به خلق و خوبروئی که این است ای برادر نیکخوئی
دعا برای پدر و مادر
یکی دیگر از وظایف فرزندان نسبت به پدر و مادر دعا برای پدر و مادر و طلب آمرزش از خدا برای آنان است.
خداوند می¬فرماید: از جمله صفات یحیای پیامبر (ص) این بود که نسبت به پدر و مادرش برّ و نيکوکار بود: «وَ بِرّاً بِوالِدَیهِ». (مریم 14)
حضرت عیسیٰ (ع) هم می¬فرماید: خداوند مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده: «وَ بِرّاً بِوالِدَتی». (مریم، 32)
حضرت نوح (ع) به درگاه خدا عرض می¬کند: «رَبِّ اغفِر لی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَیتی وَ لِلمُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ: خداوندا، مرا و پدر و مادرم و هر مؤمنی که وارد خانه¬ی من شود و همه¬ی مردان و زنان مؤمن را مورد آمرزش و مغفرت قرا ده». (سوره نوح، آیه 28)
و ابراهیم خلیل (ع) به درگاه خدا عرض کرد: «رَبَّنَا اغفِر لی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلمُؤمِنینَ یَومَ یَقومُ الحِساب: پروردگارا، آن روز که حساب برپا شود مرا و پدر و مادرم را و مؤمنان را بیامرز». (سوره ابراهیم، آیه 40)
و خداوند در یک دستور کلّی همگان را موظّف به دعا برای پدر و مادر می¬کند و می¬فرماید: «قُل رَبِّ ارحَمهُما کَما رَبَّیانی صَغیراً: بگو: پروردگارا، چنان¬که پدر و مادرم مرا در کودکی با مهربانی پرورده¬اند، تو نیز با آنان مهربان باش». (سوره إسراء، آیه 24)
احسان به پدر و مادر
چنان¬که آیات «وَ قَضیٰ رَبُّکَ اَن لاتَعبُدوا اِلّا اِیّاهُ وَ بِالوالِدَینِ اِحساناً: پروردگار تو مقرّر داشته، جز خدا را نپرستید و به پدر و مادرتان احسان نمایید» (إسراء، 23) و «وَصَّینَا الاِنسانَ بِوالِدَیهِ...: ما به انسان در مورد پدر و مادرش سفارش کردیم» (لقمان 14) معلوم می¬دارند، که احسان به پدر و مادر یک سنّت اجتناب ناپذیر بر اساس خلقت و فطرت الهی است، که همه¬ی انسان¬ها ملزم به انجام و اجرای آن هستند.
مردى به امام ششم (ع) گفت: مرا پدر و مادرى است مخالف حق؟ فرمود: بدان¬ها احسان كن چنانچه احسان كنى به مسلمانان دوستدار ما. (بحار، ج 16، باب دوّم، ح 14)
برّ و نیکی نسبت به پدر و مادر
یکی از وظایف فرزندان نسبت به پدر و مادر «برّ» یعنی نیکی صادقانه و رفتار مخلصانه است. خداوند می¬فرماید: از جمله صفات یحیای پیامبر (ص) این بود که نسبت به پدر و مادرش نيکوکار بود: «وَ بِرّاً بِوالِدَیهِ». (مریم 14)
حضرت عیسیٰ (ع) هم می¬فرماید: خداوند مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده: «وَ بِرّاً بِوالِدَتی». (مریم، 32)
امام صادق هم فرموده است: «بِرّوا آبائَکُم یَبِرُّکُم اَبنائُکُم: نسبت به پدر و مادر خویش نیکی کنید، تا فرزندان شما هم نسبت به شما نیکی کنند». (بحارالانوار 71/65)
امام باقر (ع) فرمود: در سه مورد خداوند به هیچ¬کس اجازه تخلّف نداده، از جمله: «بِرِّ الوالِدَینِ بِرَّینِ کانا اَو فاجِرَینِ: نیکی به پدر و مادر، خواه نیکوکار و صالح باشند یا فاجر و بدکار». (کافی 2/162)
تواضع و فروتنی
قرآن کریم در مورد تواضع و فروتنی و اظهار کوچکی فرزندان نسبت به پدر و مادر می¬فرماید: «وَاخفُض لَهُما جِناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحمَةِ: «در برابر پدر و مادر از سر مهربانی بال خاکساری فرود آر». (سوره إسراء، آیه 24)
اصولاً تواضع و فروتنی نسبت به همه بندگان خدا یک وظیفه اخلاقی و یکی از صفات ممتاز انسان¬های والاست، تا چه رسد به پدر و مادر.
امام علی (ع) هم فرموده: «اَلتَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ وَالتَّکَبُّرُ اُسُّ التَّلَفِ: تواضع نردبان تعالی و تکبّر اساس سرنگونی است». (غررالحکم، ص 405)
تواضع سر رفعت افرازدت تکبّر به خاک اندر اندازدت
شکر و سپاسگزاری
یکی دیگر از وظایف فرزندان نسبت به پدر و مادر این است که از آن¬ها برای زحماتی که برای وی کشیده¬اند شاکر و سپاسگزار باشند.
خداوند در قرآن ¬¬کریمش سپاس و تشکّر از پدر و مادر را بعد از سپاس و تشکّر خودش قرار داده و فرموده: «وَ وَصّینَا الاِنسانَ... اَن اشکُر لی وَ لِوالِدیکَ: و به انسان سفارش کرديم... از من و پدر و مادرت سپاسگزاری کن». (لقمان، 14)
امام رضا (ع) هم می¬فرماید: «وَ اَمَرَ بِالشُّکرِ لَهُ وَ لِلوالِدَینِ؛ فَمَن لَم یَشکُر والِدَیهِ لَم یَشکُرِ الله: خدای تعالیٰ به شکرگزاری خودش و پدر و مادر دستور داده است؛ بنابراین، کسی که نسبت به والدین خود شکرگزار نباشد، شکرگزار خدا هم نبوده است». (بحارالانوار 71/68)
واجب بودن اطاعت از پدر و مادر جز در معصصیت خدا
از نظر متون اسلامی و مراجع عظام اطاعت پدر و مادر در همه امور معقول و آنچه به صلاح فرزندان است بر آنان واجب است. ولی هرگاه پدر و مادر فرزندان خود را به امور نامشروع و خلاف عقل و اخلاق مانند دروغ، دزدی، کم فروشی، ظلم، تجاوز، مردم آزاری، شرک به خدا و انجام ندادن واجبات دین مانند نماز و روزه فراخوانند، فرمانبرداری و اطاعت از آنان به هيچ وجه جایز نیست.
خدای تعالیٰ می¬فرمايد: «وَ اِن جاهَداکَ عَلیٰ اَن تُشرِکَ بی ما لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ فَلاتُطِعهُما: اگر پدر و مادر بکوشند که تو را وادار سازند چیزی را شریک من گیری که نمی¬دانی چیست، از آن¬ها اطاعت مکن». (سوره لقمان، آیه 15)
امام علی (ع) هم فرموده: لاطاعَةَ لِمَخلوقٍ فی معصِیَّةِ الخالِقِ: برای هيچ بنده¬ای جایز نیست، که برای اطاعت از مخلوقی معصیت خدا کند». (تحف العقول، ص 261)
و امام علی (ع) می¬فرماید: «حَقُّ الوَلَدِ عَلَی الوالِدِ اَن یُعطِیَهُ فی کُلِّ شَیءٍ اِلّا مَعصِیَةِ اللهِ: حق پدر بر فرزند این است که فرزند در هر چیزی جز معصیت خدا از پدر اطاعت کند». (نهج البلاغه، حکمت 399)
وظایف فرزندان بعد از مرگ پدر و مادر
فرزندان نه فقط نسبت به پدر و مادر وظایف سنگینی بر عهده دارند، بلکه بعد از مرگ آنان هم نسبت به آن¬ها وظایفی دارند، از جمله بدهی¬های آن¬ها را بپردازند، نذرهایشان را ادا کنند، نماز و روزه¬ای که بر عهده آنان است پسر بزرگ¬تر باید به¬ جا آورد و نیز فرزندان باید کاری نکنند، که مردم به پدر و مادرشان فحش و بد و بی¬راه گویند.
امام صادق (ع) فرمود: گاه فرزندانی در زمان پدر و مادرشان عاق آن¬ها شده¬اند؛ ولی اگر پس از مرگشان برای آنان روزه بگیرند، نماز بخوانند، دیون آن¬ها را بپردازند و برایشان اعمال صالح انجام دهند، فرزندانی صالح و نیکوکار و بی¬گناه گردند. (بحارالانوار 71/84)
نتیجه نیکی و اطاعت به پدر و مادر
پیامبر اکرم (ص) فرموده است: «مَن سَرَّهُ اَن یَمُدَّ فی عُمرِهِ وَ یَبسُطُ لَهُ فی رِزقِهِ فَلیَصِل اَبَوَیهِ؛ فَاِنَّ صِلَتَها مِن طاعَةِ اللهِ: هر کس دوست دارد عمرش طولانی شود و روزیش زیاد گردد، در خدمت پدر و مادر باشد؛ زیرا خدمت به آنان اطاعت خداوند است». (بحارالانوار 71/84)
و امام صادق (ع) فرموده: «اِن کُنتَ تُریدُ اَن یَزدادُ فی عُمرِکَ فَبِر شَیخَیکَ: اگر می¬خواهی خدا بر عمرت بیفزاید، نسبت به دو بزرگ¬تر خود يعنی پدر و مادرت نیکی کن». (بحارالانوار 71/84)
و رسول اکرم (ص) فرمود: «مَن اَصبَحَ مَرضِیّاً لِاَبَوَیهِ، اَصبَحَ لَهُ بابانِ مَفتوحانِ اِلَی الجَنَّةِ: هرکه صبح کند و پدر و مادر از او راضی باشند، خدای تعالیٰ برای او دو در به بهشت باز می¬کند». (جامع السّعادات 2/264)
نتیجه عاق والدین
کمک نکردن به پدر و مادر، بدرفتاری، رنجاندن، اذیت و آزار و احیاناً ضرب و جرح آنان، از گناهان زشت است که سبب عاق والدین می¬شوند، علاوه بر مجازات اخروی، مجازات دنیایی تلخ هم دارد، از جمله:
امام کاظم (ع) می¬فرماید: «اَلعُقوقُ یُعَقِّبُ القِلَّةِ وَ یُؤَدّی اِلَی الذِّلَّةِ: عاق والدین شدن تنگدستی در پی دارد و به ذلّت می¬انجامد». (بحار 71/84)
پیامبر اکرم (ع) فرموده: «ثَلاثُ دَعَواتٍ مُستجاباتٍ لاشَکَّ فیهِنَّ: دَعوَةُ المَظلومِ وَ دَعوَةُ المُسافِرِ وَ دَعوَةُ الوالِد عَلیٰ والِدِهِ: سه دعا بی¬تردید مستجاب شوند: نفرین مظلوم، دعای مسافر و نفرین پدر به فرزندش». (بحارالانوار 71/84)