2 ـ صحابه مشهور به آموزش قرآن.
«سيوطی» عالم معروف تحقيق در علوم قرآن كريم می¬گويد: از صحابه کسانی که به آموزش قرآن كريم مشهورند، عبارتند از: عثمان، علی، ابُیّ، زيدبن ثابت، ابن مسعود، ابودرداء و ابوموسیٰ اشعری.
«ذهبی» در «طبقات القرّاء» آنان را چنين ذکر کرده است: گروهی از صحابه نزد اُبَیّ قرآن كريم آموخته اند، از جمله: ابوهريره، ابن عبّاس و عبدالله بن السّائب می¬باشند، ابن عبّاس نيز از زيد فراگرفته، جماعتی از تابعين نيز از آن¬ها فراگرفته اند.
از کسانی که در مدينه بودند: ابن المسيّب، عروه، سالم، عمربن عبدالعزيز، سليمان و عطا دو فرزند يسار، معاذ بن الحارث، معروف به «معاذ قاری»، عبد الرّحمان بن هرمز، اعرج، ابن شهاب، زهری، مسلم بن جندب، و زيد بن اسلم، می باشند.
و در مکّه: عبيد بن عمير، عطاء بن ابی رياح، طاوس، مجاهد، عکرمه، و ابن ابی¬مليکه، می¬باشند.
و در کوفه: علقمه، الأسود، مسروق، عبيده، عمروبن شرحبيل، الحارث بن قيس، ربيع بن خثيم، عمرو بن ميمون ، ابو عبد الرّحمان السّلّمی، زرّين حبيش، عبيد بن نضيله، سعدبن جبير، نخعی و شعبی.
در بصره: ابوالعاليه ، ابورجاء، نصربن عاصم، يحيی بن يعمر، الحسن، ابن سيرين و قتاده.
در شام: مغيرة بن ابی¬شهاب مخزومی و خليفه بن سعد ـ رفيق و شاگرد ابوالدّرداء.
سپس عدّه¬ای خود را وقف اين کار کردند و بيشترين اهتمام را به اين امر اختصاص دادند، تا جائی که پيشوائی و رهبری يافتند که به آن¬ها اقتدا می¬شد... از ميان آنها پيشوايان قرائات هفتگانه در همه جا مشهور شدند:
نافع که از هفتاد تن از تابعين از جمله ابوجعفر قرآن را فراگرفته است.
ابن کثير که قرآن را از عبدالله بن السّائب صحابی آموخته است.
ابوعمرو که از تابعين قرآن كريم را آموخته است.
ابن عامر که از ابوالدّرداء و ياران عثمان قرآن كريم را فراگرفته است.
عاصم که از تابعين قرآن را آموخته است.
حمزه که از عاصم و اعمش و سبيعی و منصور بن المعتمر و ديگران قرآن کریم ياد گرفته است.
و کسائی، که از حمزه و ابوبکر بن عيّاش قرآن فراگرفته است.
سپس قرائت¬ها در اقطار منتشر گشت و از هر راوي فوق دو راوی شهرت يافتند:
از نافع: قالون و ورش ـ بی واسطه از او ـ
از ابن کثير: قنبل و البزّی، از اصحاب او از خودش.
از ابی عمرو: الدّوری، و السّوسیّ، از يزيدی از ابوعمرو.
از ابن عامر: هشام و ابن ذکوان از اصحاب ابن عامر از خودش.
از عاصم : ابوبکر بن عيّاش و حفص از او.
از حمزه: خَلَف و خلّاد از سليم از او.
از کسائی: الدّوری و ابوالحارث.
... و نخستين کسی که در قرآت تصنيف کرد: ابوعبيد قاسم بن سلام بود؛ سپس احمد بن جبير کوفی، سپس اسماعيل بن اسحاق مالکی ـ ملازم قالون ـ سپس ابوجعفر جرير طبری، سپس ابوبکر محمّد بن احمد بن عمر الدّاجونی، سپس ابوبکر بن مجاهد، که از عصر او به بعد تأليف در انواع قرائت بسيار شد...
(سيوطی، ترحمه اتقان 1/245)
باری، محقّقان بر اين امر اتّفاق دارند، که در زمان رسول اکرم «صلّی الله علیه و آله و سلّم» صدها تن قرآن كريم را از بر کردند، که آن¬ها را حافظان قرآن كريم می¬گفتند.
و نيز عدّه¬ای از صحابه در زمان رسول الله «صلّی الله علیه و آله و سلّم» و به دستور آن حضرت، آيات قرآن كريم را با دقّت تمام ثبت و نگارش می¬کردند، به طوری که جمع قرآن كريم به معنای نگارش تمامی آيات بی¬ترديد و به اتّفاق در زمان پيامبر «صلّی الله علیه و آله و سلّم» انجام گرفته است. تنها جمع قرآن كريم در يک مُصحَف مورد اختلاف است كه در چه زمانی صورت گرفته است؟
بعضی به دليل هماوردجويی قرآن كريم بر مانند آن يا مانند چند و يا حتّيٰ يک سوره¬اش و نيز اطلاق کتاب (ذالِكَ الْكِتابُ لارَيْبَ فیه) و نيز حديث ثقلين را دليل بر آن گرفته¬اند، که قرآن كريم در زمان خود رسول خدا به صورت کتاب مدوّنی بوده است.
ولی با توجّه به آن¬که هماورد طلبی بر آوردن يک يا چند سوره و يا حتّيٰ مانند قرآن كريم می¬تواند بر بخشی از قرآن كريم هم اطلاق شود؛ و حتّيٰ اوّلين آيه سوره¬ی بقره که در آن به کتاب اشاره شده (الم، ذالک الکتاب لاريبَ فيهِ هدًی لِلمتّقين» در سال اوّل هجرت نازل شده است؛ پس اين الفاظ نمی¬توانند دلالت بر اين داشته باشند که قرآن¬كريم در زمان پيامبر «صلّی الله علیه و آله و سلّم» به¬¬صورت مصحف مدوّنی درآمده است. بلكه به دلايلي جمع و نگارش قرآن كريم در يک مصحف بعد ازپيامبر«صلّی الله علیه و آله و سلّم» صورت گرفت.
1 ـ رسول خدا «صلّی الله علیه و آله و سلّم» در وصيّتش به اميرالمؤمنين علیه السّلام فرمود: «يا عَلِیُّ، اَلقُرآنُ خَلفَ فِراشِی فِی الصُّحُفِ وَ ٱلحَرِيرِ وَٱلقَراطِيسِ، فَخُذُوهُ وَ اَجمَعُوهُ وَ لَاتَضِيِّعُوهُ: ای علی، قرآن در کنار بستر من در صحيفه¬ها و حرير و کاغذها نوشته شده، آن را برگيريد و جمع کنيد و از ضايع شدنش جلوگيری کنيد.» (تفسير قمی 2/415)
2 ـ در تواريخ و روايات آمده است که پس از جريان جنگ يمامه (جنگ با مسيلمه کذّاب)، ابوبکر جمعی از قاريان قرآن كريم را زير نظر «زيد بن ثابت» مأمور جمع¬آوری قرآن نمود و آن¬ها آيات قرآن را که در لوح¬ها و برگ¬های خرما و استخوان¬های کتف حيوانات در خانه¬ی پيامبر «صلّی الله علیه و آله و سلّم» و کاتبان وحی يا نزد قاريان و حافظان قرآن كريم بود، جمع¬آوری کردند و در يک مصحف نوشتند و نسخه¬هايی از آن را هم به مناطق ديگر فرستادند.
و از آنجا که هر يک از صحابه قرآن ويژه¬ی خود داشتند، که اين خود اختلاف قرائات را در پی داشت، عثمان در زمان خلافتش دستور داد: يک مصحف را ميزان قرار داده و بقيّه را بسوزانند و ازاين¬رو، به «حرّاق المصاحف: سوزاننده قرآن¬ها» مشهور شد.
به هر حال، عثمان يکی از نسخه¬هايي كه به وسيله¬ی آن گروه نوشته شده بود، به عنوان «نسخه امام» در مدينه نگهداری و پنج يا هفت نسخه ديگر را به شهرهای مهمّ فرستاد.