نماز.
نماز مهم ترين عبادت و اوّلين عمل واجب از فروع دين است و خداي عزّ وجلّ هيچ¬يك از واجبات را به اندازه¬ نماز در قرآن¬كريمش ياد نكرده است
قرآن کریم نماز را عمل بازدارنده از كارهاي ناشايسته و راه رستگاري دانسته و ¬فرموده: «اَقِمِ الصَّلاةَ، اِنَّ الصَّلاةَ تَنهيٰ عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنكَرِ: نماز برپا دار، كه نماز از زشتكاري و ناشايست بازمي¬دارد.» (عنكبوت 29/45)
و خداوند در آيه ديگر، بعد از بيان يگانگي خود به اقامه¬ نماز امر مي¬كند و ¬می¬فرماید: «اِنَّني اَنَا اللهُ، لااِلَهَ اِلَّا اَنَا فَاعبُدني؛ وَ اَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكري: من الله هستم، خدایی جز من نيست، مرا بپرست و نماز را براي ياد من به پا دار.» (طه20/14)
در سرلوحه¬ برنامه¬ پرورشي اديان آسماني ـ مخصوصاً اسلام ـ عبادت و در رأس عبادات هم نماز است. نمازگزار در نماز مبدأ هستي را مي¬ستايد و با خضوع در مقابلش رکوع و سجود و قيام و قعود مي¬کند، با او راز و نياز مي¬كند و نياز¬هايش را از او مي¬خواهد. بنده¬اي که حدّاقل پنج بار ـ مخصوصاً به صورت جماعت ـ نماز بگزارد، ديگر نه در مقابل جز خدا خضوع و خشوع مي¬کند و نه برخلاف خواست پروردگارش قدمي برمي¬دارد: «اِنَّ الصَّلاةَ تَنهيٰ عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنكَرِ: نماز از کار ناپسند بازمي¬دارد. (عنکبوت 29/45)
اميرمؤمنان (ع) فرموده: اُوصيكُم بِالصَّلاةِ الَّتي هِيَ عَمودِ الدّينِ وَ قَوامُ الاِسلامِ، فَلاتَغفَلوا عَنها: شما را به نماز سفارش مي¬كنم كه ستون دين و قوام اسلام است؛ پس از آن غفلت نكنيد.» (بحارالانوار 82/232)
امام صادق (ع) مي¬فرمايد: نماز سپر خدا در زمين است، پس هركس دوست دارد بداند كه چه مقدار از نمازش فايده داشته؟ بايد بداند تنها آن اندازه از نمازهاي هر كس قبول مي¬شود، كه او را از كارهاي زشت باز داشته است. (بحارالانوار 81/263)
و پيامبر اكرم (ص) فرموده: همين¬كه انسان در نماز به غير خدا توجّه مي-كند، خداوند به او مي¬فرمايد: «به كه توجّه مي¬كني؟ آيا پروردگاري غير من سراغ داري؟ آيا مراقبي جز من در كار است؟ آيا به بخشنده¬اي غير از من دل بسته¬اي؟ بخشنده¬ترين كس منم... اگر توجّه به من داشته باشي، من و فرشتگانم به تو توجّه داريم. (مستدرك الوسايل 1/173)
پيامبر اكرم (ص) فرموده است: «قُرَّةُ عَيني في الصَّلاة: نور چشم من در نماز است. (کافی، 5/321)
امام صادق (ع) فرمود: «اَوَّلُ مايُحاسِبُ بِهِ العَبدُ الصَّلاةُ، فَاِن قُبِلَت، قُبِلَ ماسِواهَ وَ اِن رُدَّت رُدَّ ماسِواها: اوّلين چيزي که در قيامت از آن سؤال مي¬شود «نماز» است، اگر نماز قبول شود، ساير عبادات نيز مورد قبول واقع مي¬شوند؛ ولي اگر نماز رد شده و مورد قبول واقع نشود، بقيّه¬ی عبادات هم رد شده و مورد قبول واقع نخواهند شد.» (بحارالأنوار82/64)
رسول خدا (ص) فرموده است: «لَیسَ مابَينَ الكُفرِ وَالايمانِ اِلّا تَركُ الصَّلاةِ: بين كفر وايمان، فاصله¬اي جز ترك نماز نيست.» (بحار 82/217)
و نماز آن¬قدر اهمّيّت دارد، كه امام حسين (ع) در ظهر عاشورا با بدن آغشته به خون براي اقامه¬ دو ركعت نماز، سينه¬ خود را سپر تيرهاي دشمن قرار داد، به نماز ايستاد و مخاطب به خطاب: «اَشهَدُ اَنَّكَ قَد اَقَمتَ الصَّلاةَ» گرديد. (زيارت وارث)
امام باقر (ع) فرموده: اسلام بر پنج پايه بنا نهاده شده است: به¬پا داشتن نماز، پرداخت زكات، گرفتن روزه¬ ماه رمضان، حجّ خانه¬ خدا و ولايت ما اهل بيت.» (كافي 3/22)
امام رضا (ع) فرمودند: «اَلصَّلاةُ قُربانُ كُلُّ تَقيٍّ: نماز وسيله¬ی تقرّب هر پرهيزگار است.» (بحارالانوار 82/307)
ازآنجا که نماز مجموعه¬ای از نيّت خالص وگفتار پاک واعمال خالصانه است، تکرار آن در شبانه روز روح اخلاص را در انسان زنده می¬کند و همين هم سبب می¬شود نماز به ساير اعمال هم ارزش و روح بدهد.
امام علی (ع) هنگامی که با شکافته شدن فرق مبارکش در بستر افتاده بود، در وصايایش فرمود: «اَللهَ اَللهَ فی الصَّلاةِ، فَاِنَّها عَمودُ دينِکُم: خدا را، خدا را، در باره¬ی نماز، چرا که ستون دين شماست.» (نهح البلاغه، نامه 47)
مهم¬ترين عبادت در هر دين ـ مخصوصاً دين اسلام ـ نماز است. آخرين سفارش همه¬ی انبيا و اوليا هم سفارش به نماز بوده است.
چنان¬که قرآن¬كريم از قول حضرت عيسيٰ (ع) مي¬فرمايد: «اَوصاني بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مادُمتُ حَيّاً: تا زماني كه زنده باشم، خداوند مرا به نماز وزكات توصيه كرده است،.» (مريم 19/31)
امام صادق (ع) فرمود: مااَعلَمُ شَيئاً بَعدَ المَعرِفَةِ اَفضَلُ مِن هَذِه الصَّلاةَ: بعد از شناخت خدا چیزی برتر از این نماز نمی¬دانم». (كافي 1/75)
نماز درهم شکننده غرور نيز هست، زيرا انسانی که در هر شبانه روز 34 بار بر زمين افتد و در مقابل پروردگارش پيشانی بر خاک سايد، خود را در برابر عظمت او ذرّه¬ ناچيزی می¬بيند و بدين وسيله پرده¬های غرور و خودخواهی او را درهم کوبیده می¬شود.
ازاين¬رو، اميرمؤمنان (ع) می¬فرمايد: «فَرَضَ اللهُ الايمانَ تَطهيراً مِنَ الشِّرکِ وَالصَّلاة تَنزيهاً عَنِ الکِبرِ: خداوند ايمان را برای پاکسازی دل از شرک و نماز را برای پاک بودن از کبر و خودپسندی واجب کرده است.» (نهج البلاغه، حکمت 252)
نماز وسيله¬ پرورش فضايل اخلاقی و تکامل معنوی انسان است، چه نماز انسان را از محصور بودن در عالم مادّه و طبيعت بيرون و به ملکوت آسمان¬ها می¬برد و با فرشتتگان همصدا و همراز می¬سازد و بدون هيچ واسطه با خدا به گفت¬وگو می¬ايستد.
نماز كامل و مورد پسند خداوند شرايط و نشانه¬هايي دارد، از جمله: از روي ايمان باشد، از روي علم و بصيرت باشد و از سر شوق و رغبت باشد.
رسول خدا (ص) فرمود: «اَفضَلُ ٱلنّاسِ مَن عَشَقَ ٱلعِبادَةَ فَعانَقَها وَ اَحَبَّها بِقَلبِهِ وَ باشَرَها بِجَسِدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَها، فَهُوَ لايُبالي عَليٰ مااَصبَحَ مِنَ ٱلدُّنيا عَليٰ عُسرٍ اَم عَليٰ يُسرٍ: بهترين مردم كسي است كه عاشق عبادت شود، با عبادت دست به گردن شود و آن را از دل دوست دارد و با تن خود انجام دهد و براي آن فارغ شود. چنين شخصي باك ندارد، كه زندگي دنيايش به سختي گذرد يا آساني». (كافي، باب عبادت، حدیث 3)
قرآن كريم مي¬فرمايد: «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللهِ وَالَّذينَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَي الكُفّارِ رُحَماءُ بَينَهُم تَراهُم رُكَّعاً سُجَّداً يَبتَغونَ فَضلاً مِنَ اللهِ وَ رِضواناً سِيماهُم في وُجوهِهِم مِن اَثَرِ السُّجودِ: محمّد (ص) فرستاده¬ خداست و كساني كه با اويند، بر كافران سخت¬گير و با همديگر مهربان¬اند. همواره آنان را در ركوع و سجود مي¬بيني كه فضل و خشنودي خدا را مي¬طلبند، نشانه¬ ايمانشن اثر سجده¬ در چهره¬هايشان است.» (سوره فتح 48/29)
قرآن¬كريم مي¬فرمايد: «يَتَساءَلونَ عَنِ المُجرِمينَ: ماسَلَكَكُم في سَقَرَ؟ قالوا لَم نَكُ مِنَ المُصَلِينَ: فرشتگان از بعضي از اهل جهنّم در حالي كه معذّبند می¬پرسند: چه چيز شما را به دوزخ وارد ساخت؟ گويند: ما از نمازگزاران نبوديم». (سوره مدّثر، آیات 43 و 42)
امام صادق (ع) فرمودند: شرف مؤمن نماز شب و عزّت او درخواست نكردن از مردم است و فرمود: نماز شب بخوانيد، كه روش پيامبران شما، عادت صالحان قبل از شما و از بين برنده¬ی بيماري¬هاي بدن شماست. و فرمود: نماز شب روي را سفيد مي¬نمايد، بوي انسان را خوب مي¬كند و روزي مي¬آورد. (ثواب الاعمال، ص 89)
رسول خدا (ص) فرموده است: دو ركعت نماز ساده¬ی با تفكّر بهتر از يك شب به عبادت ايستادن است. (ثواب الاعمال، ص 97)
امام صادق (ع) فرمودند: در تورات نوشته است: خانه¬هاي من در زمين مساجد است. خوشا به حال كسي كه در خانه¬ی خود وضو بگيرد، آنگاه به ديدن من بيايد و به عهده ديدار شونده است كه ديدار¬كننده را گرامي بدارد. (ثواب الأعمال، ص 61)
امام صادق (ع) فرمودند: هر مؤمني كه براي شكر نعمتي در غير نماز سجده كند، خداوند به خاطر آن ده حسنه براي او نوشته، ده گناه او را پاك كرده و ده درجه در بهشت او را بالا مي¬برد. (ثواب الاعمال، ص 77)
امام صادق (ع) فرموده: خداوند بلند مرتبه براى انسان مؤمن كه به ربوبيّت او و نبوّت رسول خدا و ولايت و امامت على اقرار كند و واجبات الهى را نيز انجام دهد تعهّد فرموده كه او را در جوار قرب خود جاى دهد. (ثواب الاعمال، ص 65)
امام صادق (ع) فرمود: هر كس با اذان و اقامه نماز بخواند، دو صف از فرشتگان خدا در پشت سر او به نماز مىايستند، و هر كس تنها با اقامه به نماز بايستد يك صف از فرشتگان در نماز به او اقتدا كنند. راوى پرسيد: طول هر صف چقدر است؟ در پاسخ فرمود: كوتاه¬ترين آن از مشرق تا مغرب و بلندترين آن از زمين تا آسمان است. (ثواب¬الاعمال ، ص 104)
امام صادق (ع) فرمود: نمازگزار چون به قصد نماز برخيزد، بركات و خيرات از آسمان تا فرق سر او باريدن گيرد. دوّم آن¬كه: از زير پاى تا اوج آسمان در احاطه فرشتگان خداست. سوم آن¬كه: فرشتهاى ندا سر مىدهد كه: اى نمازگزار، اگر بدانى كه با چه كسى مناجات مىكنى، هرگز نماز خود را تمام نمىكردى. (ثواب الاعمال صدوق، ص 110)
امیرمؤمنان (ع) می¬¬فرماید: «اذا قامَ اَحَدُکُم اِلَی الصَّلاةِ فَلیُصَلَّ صَلاةَ مُوَدَّعٍ: چون یکی از شما برای نماز برمی¬خیزد، باید طوری نماز بخواند، که دارد آخرین نمازش را می¬خواند». (غررالحکم، باب الصّلاة، ح 5364)
و امیرمؤمنان (ع) می¬¬فرماید: «لَو یَعلَمُ المُصَلّی مایَغشاهُ مِنَ الرَّحمَةِ لَما رَفَعَ رَأسَهُ مِنَ السُّجودِ: اگر نمازگزار بداند چه رحمتی او را فرا گرفته، سرش را از سجده برنمی¬دارد». (غررالحکم، باب الصّلاة، حدیث 5367)
و امیرمؤمنان (ع) می¬¬فرماید: «ما اَهَمَّنی ذَنبٌ اُمهِلتُ فیهِ حتّیٰ اُصَلّی رَکعَتَینِ: برای من گناهی اهمّیّت ندارد، که در آن مهلت داشته باشم دو رکعت نماز بگزارم». (غررالحکم، باب الصّلاة، حدیث 5368)
عبادت سه شرط دارد: شرط صحّت مانند: طهارت، قبله و قرائت صحيح برای نماز مثلاً؛ شرط قبولی نظير اخلاص و تقویٰ و دوری از ريا و تظاهر؛ و شرط کمال، مانند عبادت آگاهانه، خاشعانه و عاشقانه.