شرايط قبولی اعمال.
عبادتی ممكن است از نظر ظاهر مطابق مقررات الاهى باشد، ولى به دلايلى مورد قبول خدا نشود.
على (ع) مىفرمايد: «كُونُوا عَلى قَبُول الْعَمَلِ اشَدَّ عِنايةً مِنكُم عَلَى الْعَمَل: به قبولى عمل، بيش از اصل عمل توجّه داشته باشيد. (بحار 71/ 173)
و اینک بعضی از شرایط قبولی عبادات:
1 ـ ايمان: اولين شرط قبولى هر عبادتی ايمان و اعتقاد به خدا و دين اوست. اگر كسى عمرى عبادات کند ولى به خدا، معاد و اسلام اعتقاد نداشته باشد، هیچ عبادت و کار نیکی مورد قبول نيست و اعمال كفّار كه به خدا ايمان ندارند، بىارزش و بىپاداش است.
قرآن کريم می¬فرمايد: «و َمَن يَكُفُرْ بِالإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ: کسی که انکار کند آنچه را که بايد بدان ايمان داشته باشد، اعمالش تباه می¬گردد». (مائده، آيه 5)
و قرآن كريم مىگويد: اعمال شايسته و صالح، از كسى كه «مؤمن» باشد، موجب حيات طيّبه مىشود. «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً» نحل، آيه 97
و در آيه ديگرى مىفرمايد: «وَمَن يَكُفُرْ بِالإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ: كسى كه كفر ورزد و ايمان را نپذيرد، اعمالش تباه مىشود. (مائده، آيه 5)
آن¬كه خدا را باور ندارد، چگونه انتظار دارد پرستشهايش مورد پذيرش آفريدگار قرار گيرد؟
2 ـ ولايت ائمّه معصومين(ع): كارهاى عبادى را خداوند از كسى مىپذيرد كه رهبری پيامبر اسلام(ص) و پيشوايان معصوم تعیین شده از جانب خودش را بپذيرد و فرمانبردار آنان باشد. عبادت بى¬ولايت پذيرفته نيست. این ولايت و رهبرى آسمانى ائمّه معصومين(ع) است که همه عبادات را در مسير الاهى قرار مىدهد. ولايت، پذيرش رهبرى صحيح است، كه در پيشوايان آسمانى و الاهى مجسّم مىشود.
امروزه كشورهاى اسلامى، ارزشمندترين دستورالعملهاى اسلامى را در اختيار دارند؛ ولى بخاطر گردن ننهادن به رهبرى معصومين و تن دادن به ولايت جور و حكومت طاغوتها، دچار ذلّت، تفرقه و ضعفاند.
امام صادق ع مىفرمايد: «... مَن لَم يَتَوَلَّنا لَم يَرفَعُ اللهُ لَهُ عَمَلًا: هر كس ولايت ما را نداشته باشد و رهبرى ما را نپذيرد، خداوند، هيچ عملى را از او، نمىپذيرد. (اصول كافى، ج 1 ص 430)
امام باقر(ع) فرموده: «مَنْ دانَ اللهَ بعبادَةٍ يَجْهَدُ فيها نَفْسَهُ وَ لا اِمامَ لَهُ مِنَ اللهِ فَسَعْيُهُ غَير مُقْبُولٍ: كسى كه به خدا ايمان دارد وعبادتهاى طاقتفرسا هم انجام مىدهد ولى امامى تعیین شده از طرف خدا ندارد، تلاشش بىفايده است». (وسائلالشيعه 1/ 90)
ائمه (ع) فرموده¬اند: «فَمَنْ لَم يَتَوَّلنا لَم يَرْفَعِ اللهُ لَهُ عَمَلًا: هر كس ولايت ما را نپذيرد، خدا هم اعمال او را قبول نمىكند. (كافى، ج 1، ص 430)
حضرت على(ع) فرمود: ما «باب الله» هستيم و راه خدا از طريق ما معرّفى و شناخته مىشود. (كافى 1/ 193)
امام صادق(ع) فرمودند: يكي از بزرگان دين بني¬اسرائيل آن¬قدر خداوند را عبادت كرد، كه مثل چوب باريك شد. خداوند به پيامبر آن زمان وحي كرد، كه به او بگو: خداوند مي¬فرمايد: به عزّت و عظمتم سوگند، اگر آن¬قدر مرا عبادت كني، كه مانند پيه در ديگ آب شوي، از تو قبول نخواهم كرد، مگر اين¬كه از دري كه دستور داده¬ام به سوي من آيي. (ثواب الاعمال، ص 339)
امام صادق(ع) فرمودند: اگر همه¬ی مردم روي زمين ولايت امام علي(ع) را انكار كنند، خداوند همه¬ی آن¬ها را عذاب نموده و به جهنّم مي¬برد. (ثواب الاعمال، ص 451)
امام سجّاد(ع) مي¬فرمايد: اگر كسي بدون ولايت ما عمر نوح كند و در بين ركن و مقام روزها را روزه بدارد و شب¬ها را عبادت كند، براي او هيچ سودي نخواهد داشت. (ثواب الاعمال، ص 341)
امام صادق(ع) فرمودند: ناصبي كسي نيست، كه با ما اهل بيت دشمني كند؛ زيرا كسي نمي¬گويد: من دشمن محمّد و آل محمّد هستم، بلكه ناصبي كسي است، كه با شما شیعیان دشمني مي¬ورزد، و مي¬داند كه شما دوستدار و پيرو ما هستيد. (ثواب الاعمال، ص 447)
امام باقر(ع) فرمودند: كسي كه ظلم¬ها و ناراحتي¬هايي را كه براي ما ايجادكرده¬اند، اعمال بدي نداند، با كسي كه مرتكب اين ستم¬ها شده شريكي خواهد بود. (ثواب الأعمال، ص 447)
امام كاظم(ع) فرمود: خدا به سه نفر نظر رحمت نكند، پاكشان نسازد و عذاب دردناكي برایشان مهيّاست: كسي كه از جانب غيرخدا ادّعاي امامت كند، يا امام از طرف خدا را بدنام كند و يا گمان كند آن دو نفر بهره¬اي از اسلام داشته اند. (ثواب الاعمال، ص 461)
امام صادق(ع) فرمود: دشمن ما اهل بيت برايش فرقي نمي¬كند كه روزه بگيرد، نماز بخواند، زنا كند يا دزدي، به هرحال حتماً در جهنّم است. (ثواب الاعمال، ص 453)
به نقل امام صادق(ع) رسول خدا(ص) فرمودند: دو گروه از امّت من بهره¬اي از اسلام ندارند: مرجئه و قدريّه. (ثواب الاعمال، ص 457)
اميرالمؤمنين(ع) فرمودند: در هر امّتي مجوسي هست و مجوسيان اين امّت قدري¬ها هستند. (ثواب الاعمال، ص 459)
طبق فرموده¬ی رسول اکرم (ص) هر یک از معتزله و اشاعره دیگری قَدَری می¬خواندند؛ ولی چون اشاعره در اکثریّت بودند، معتزله به قدریّه مشهور شدند؛ امّا باید گفت: قدری بیشتر به اشاعره می¬خورد، که قائل هستند همه¬ی کارها جبری¬اند و به قضا و قدر الاهی انجام می¬شوند.
امام صادق(ع) فرمودند: در روز قيامت عذاب هفت نفر از همه سخت¬تر است: فرزند حضرت آدم(ع) كه برادرش را كشت، نمرود كه با حضرت ابراهيم(ع) در مورد خداوند بحث و خدا را انكار كرد، دو نفر از بني¬اسرائيل كه قوم خود را يهودي و مسيحي نمودند، فرعون كه گفت: من بالاترين خداي شما هستم و دو نفر از اين امّت كه يكي از آن¬ها بدتر از ديگري است و در تابوتي شيشه¬اي در زير جهنّم در درياهايي از آتش قرار دارند. (ثواب الاعمال، ص 461)
امام صادق(ع) فرمود: اوّلين كسي كه وارد جهنّم مي¬شود ابليس و دو نفر ديگرند كه در سمت راست و چپ او هستند. (ثواب الاعمال، ص 461)
امام صادق(ع) فرمودند: به خدا سوگند، قائم آل محمّد(ع) دودمان قاتلان امام حسين(ع) را به خاطر [رضايت از] كار پدرانشان مي¬كشد. (ثواب الاعمال، ص 465)
3 ـ اخلاص و تقوا: تقوا، يعنى خداترسى و پرهيز از گناه. آن¬كه محرّمات را ترك نكند و بى تقوا باشد، عباداتش او را به جايى نمىرساند.
آن¬كه مال مردم را مىخورد، آن¬كه خمس و زكات نمی¬پردازد. آن¬كه مسلمانى را غيبت مىكند يا تهمت مىزند، آن¬كه رابطه¬اش را با فامیل و مسلمان قطع مىكند، آن¬كه در مورد مؤمنان دشمنی و نيّت بد دارد، آن¬كه با اهل خانه، پدر و مادر و ديگران، بد اخلاقى و بدرفتارى مىكند و مايه آزار و رنجش آنان مىشود و آن¬كه به نحوى، سبب تضييع حقوق ديگران می¬شود، نباید انتظار قبولى عباداتش از طرف خدا باشد. آن¬که دزدی می¬کند و مال مردم می¬خورد، انفاقش مردود است. جهاد ستمگر و بی¬نماز مقبول نیست، زیارت و نماز کسی که به نوامیس مسلمانان با چشم ناپاك می¬نگرد مورد قبول خداوند نیست؛ چون اصولاً از نظر اسلام بدون تقوا هيچ عملى، عمل خير به حساب نمىآيد.
قرآن پس از ذكر داستان هابيل و قابيل، كه هر دو برای خدا قربانى كردند، در مورد پذیرفته شدن قربانى هابیل و پذيرفته نشدن قربانی قابیل فرموده: «إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ: خدا تنها از اهل تقوا قبول مىكند. مائده، آيه 27
قرآن¬کریم ثمره نماز را، بازداشتن از فحشاء و منكر دانسته مىفرماید: «إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنكَرِ» (عنكبوت، آيه 45)
امام صادق (ع) مىفرمايد: «مَنْ اَحَبّ انْ يَعْلَمَ اَقُبِلَتْ صَلاتُه اَمْ لَمْ تُقْبَل، فَلْينظُر هَلْ مَنَعتْهُ صَلاتُه عَنِ الْفَحشاءِ وَالمنكر؟ فَبقَدرِ ما ضَعَتْهُ قُبِلَتْ مِنه: هر كس دوست دارد بداند نمازش قبول شده يا نه، ببيند كه آيا نمازش او را از گناه و زشتى باز داشته يا نه؟ پس به هر قدر كه نمازش او را از گناه باز داشته، به همان اندازه نمازش قبول شده است. (بحار 82، ص 198)
پیامبراکرم(ص) فرموده: «مَنِ اغْتابَ مُسْلِماً اوْ مُسْلِمةً لَمْ يَقْبَلِ اللهُ صَلاتَهُ وَ لاصِيامَهُ اَرْبَعينَ يَوماً وَلَيْلَةً اِلّا اَنْ يَغْفِرَ لَه صاحِبهُ: كسى كه غيبت زن و مرد مسلمانى را بكند، تا چهل روز نماز و روزهاش را خدا نمىپذيرد، مگر آن¬كه آن شخص، او را ببخشد. (جامع السعادات، ج 2، ص 234)
امام رضا (ع) فرمود: «مَنْ صَلّى وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ صَلوتُهُ: نماز افرادى كه زكات ندهند، پذيرفته نيست. (بحارالانوار، ج 96، ص 12)
و پیامبراکرم(ص) فرموده: «يا اباذَر! اياكَ وَ هِجْرانَ اَخيكَ، فَاِنَّ الْعَمَلَ لايُتَقَبَّلُ مَعَ الْهِجْرانِ: اى ابوذر، از دورى و قطع رابطه با برادر دينى بپرهيز، چرا كه عمل اين¬گونه اشخاص پذيرفته نيست. (مكارم الاخلاق، ص 554)
و امام صادق (ع) فرموده: «لايَقْبَلُ اللهُ مِنْ مُؤمِنٍ عَملًا وَ هُوَ مُضْمِرٌ عَلى اَخيهِ سُوءً: هر مؤمنى كه نسبت به برادر دينىاش، نيّت بدى داشته باشد، خداوند عمل او را قبول نمىكند. (اصول كافى، ج 2، ص 361)
و امام صادق ع مىفرمايد: «انَّ سُوء الخُلقِ يُفْسِدُ العَمَلَ كَما يُفْسِد الخِّلُ العَسَلَ: بد اخلاقى با مردم، چنان عمل را فاسد مىكند كه سركه، عسل را. (اصول كافى، ج 2، ص 321)
رسول خدا (ص) فرمود: مردی که زن خود را بیازارد، يا زنى كه شوهرش را اذيّت كند، خداوند نماز و كارهاى نيك و حسناتش را قبول نمىكند. (وسائل الشيعه، ج 14 ص 116)
امام صادق (ع) مىفرمايد: هر كس به پدر و مادر خود، از روى خشم و عصبانيّت نگاه كند، خداوند نماز او را نمىپذيرد، اگر چه پدر و مادرش، در حقّ او ناروا كرده باشند. (اصول كافى، ج 2 ص 349)
4 ـ مال و غذای سالم: امام رضا(ع) مىفرمايد: «مَنْ صَلّىٰ ولم يُزَكِ لَمْ تُقْبَلْ صَلوٰتُهُ: هركس نماز بخواند ولى زكات نپردازد، نمازش قبول نيست. (بحار 96/ 12)
امام على(ع) به كميل فرمود: هرگاه غذایت از راه حلال نباشد، خدا تسبيح گفتن و شكر كردن تو را قبول نمىكند». (سفينة البحار، واژه «حلّ»)
5 ـ خوشرفتارى: پيامبر اکرم (ص) فرموده: «مَنْ كانَ لَهُ اِمْرئةٌ تُوذيهِ لَم يَقْبَلِ اللهُ صَلاتَها وَ لاحَسَنَةً مِنْ عَمَلِها ... وَ عَلَى الرَّجُل مِثْلُ ذالِكَ: هركس زن بد رفتار و اذيت كنندهاى داشته باشد، خداوند نماز و كارهاى نيك آن زن را نمىپذيرد. (مرد نيز همچنين است) (وسائل 14/ 116)
امام صادق (ع) فرمود: «مَنْ نَظَر اِلى اَبَويهِ نَظَرَ ماقِتٍ وَ هُما ظالِمانِ لَهُ؛ لَم¬يَقْبَلِ اللهُ لَهُ صَلاةً: نماز فرزندانى كه با خشم به پدر و مادر خود نگاه مىكنند قبول نمىشود. (اصول كافى، ج 2، ص 349)